"Sympathiek of niet", daar wil de directie van Martin Air zich niet over uitlaten. Maar meedoen, nee, dat gaat niet gebeuren. President-directeur Arie Verberk van de chartermaatschappij klinkt maar matig gecharmeerd van een op handen zijnde actie van Pax Christi. Die organisatie gaat binnenkort toeristen die "met Rosanna naar Havana" vliegen boeken meegeven die ze ter plaatse cadeau kunnen doen aan Cubanen. "Het gaat gewoon om wereldliteratuur", zegt Marianne Moor van Pax Christi. "Uiteraard kiezen we auteurs die in Cuba niet te krijgen zijn, zoals Mario Vargas Llosa en Vaclav Havel maar er zitten ook studieboeken bij over recht en economie en werk over Martin Luther King en Mahathma Gandhi." De boeken moeten terecht komen bij de vele tientallen onafhankelijke bibliotheekjes die in Cuba zijn opgezet, en vaak niet meer om het lijf hebben dan een flinke boekenkast.

Volgens Verberk is het een politieke actie. En zo denkt het Cubaanse regime er ongetwijfeld ook over. In maart vorig jaar werden twintig eigenaars van dergelijke bibliotheekjes opgepakt en veroordeeld tot tientallen jaren cel. Zeker tien andere sloten zelf van schrik hun deuren. De arrestaties maakten deel uit van een landelijke razzia waarbij binnen enkele dagen 75 journalisten, intellectuelen, politieke activisten en vakbondsleiders opgepakt en achter gesloten deuren werden veroordeeld tot draconische gevangenisstraffen. De aanklachten liepen uiteen van samenzwering met de Amerikanen tot het in bezit hebben van een Sony cassetterecorder.

De boekenactie van Pax Christi is ook bedoeld om de reizigers zelf erop te wijzen dat Cuba niet alleen een paradijs is van oude rum, handgerolde sigaren en zingende oude mannetjes. Het boekengeschenk zou de toerist de gelegenheid bieden ook eens iets anders te zien en te horen dan de voorspelbare orkestjes en hun eeuwige repertoire van Buena Vista Social Club. Het is één van de vele initiatieven die sinds maart vorig jaar ontstonden voor steun aan Cubanen die meer vrijheid willen. In de hele wereld leidde de repressie tot protesten en niet alleen uit voorspelbare hoek, zoals mensenrechtenclubs en de veelal rechtse Cubaanse ballingen in Amerika. Ruim driehonderd internationale schrijvers en artiesten onder wie Mario Vargas Llosa, Pedro Almodóvar en Catherine Deneuve, tekenden protest aan tegen de repressie. Zelfs voor verstokte sympathisanten van de Cubaanse revolutie was de maat vol. Nobelprijswinaar en communist José Saramago distantieerde zich van Castro. Eduardo Galeano, de held van links Latijns Amerika, veroordeelde de acties. Linkse denkers als Noam Chomsky en de Duitse schrijver Günther Grass uitten publiekelijk hun verbijstering. De socialistische internationale veroordeelde Cuba in oktober wegens de schendingen van de mensenrechten.

"De laatste staartslagen van een stervende zwaan", noemt de Spaanse onderzoeker Ángel Esteban de situatie. Vorige maand publiceerde Esteban, die onlangs even in Nederland was, een lijvig werk over de vriendschap tussen Fidel Castro en Gabriel García Márquez. Volgens Esteban is de Colombiaanse schrijver zo ongeveer de laatste binnen de literaire, intellectuele en artistieke wereld die nog in Castro gelooft. De repressie heeft het einde gemarkeerd van de onvoorwaardelijke steun aan de revolutie uit de links intellectuele hoek, die tot kort geleden de totalitaire trekken van het Cubaanse regime wegwimpelde met het argument dat het land weerstand moest bieden aan de agressieve handelsblokkade van het machtigste land ter wereld.

Politiek raakte Castro verder geïsoleerd. De relaties tussen Europa en Cuba zijn op een historisch dieptepunt terechtgekomen. Brussel zette ver gevorderd handelsoverleg met Cuba in de ijskast. Het land zou op termijn toetreden tot het Cotonou verdrag, een overeenkomst die voormalige Europese koloniën handelsvoordelen biedt bij de export naar Europa. Daarnaast besloot de Europese Unie om Cubaanse dissidenten te gaan uitnodigen voor de recepties tijdens nationale feestdagen op de ambassades. Het verbeteren van de betrekkingen met dissidenten die na de onvermijdelijke dood van Castro (78) een rol lijken te gaan spelen in de Cubaanse politiek zijn sindsdien belangrijker dan het vruchteloos investeren in een bevroren regime dat vroeg of laat het veld zal ruimen. Nederlandse overheidssubsidies voor handel met Cuba werden onderwerp van een kamerdebat. Het Prins Claus Fonds hield een subsidie in van de Biënnale van Havana, een door de Cubaanse staat georganiseerd festival voor internationale kunst.

Veel concreets heeft het overigens niet opgeleverd. Met alle protesten zit Fidel Castro nog steeds stevig in het zadel. De maatregelen uit Brussel beantwoordde hij furieus met de ontmanteling van het prestigieuze culturele centrum van Spanje, het land dat volgens hem de aanstichter is van een "Europese hetze tegen de revolutie". Met succes zocht hij steun in zijn eigen regio en vond die in de Venezolaanse president Hugo Chávez, een populistische ex-militair die hem niet alleen bewondert maar ook goedkoop van olie voorziet. De nieuwe president van Brazilië, Ignacio Lula da Silva bracht Castro een enthousiast kennismakingsbezoek. En de nieuwe president van Argentinië blies de verstoorde diplomatieke betrekkingen met Cuba nieuw leven in.

"Het interesseert hem allemaal geen barst", zegt Liduine Zumpolle, medeoprichtster van de nieuwe stichting Cuba Futuro. De club is de Nederlandse bijdrage aan een lange lijst nieuwe organisaties die het afgelopen jaar in heel Europa als paddestoelen uit de grond schoten om de mensenrechten in Cuba op de agenda te houden. Op 18 maart zullen zij de razzia van een jaar geleden gezamenlijk herdenken voor Cubaanse ambassades in Brussel, Parijs, Madrid en Den Haag. "Zolang de zakenlui maar blijven komen maakt het hem niet uit. De werkelijke steun uit Europa, in de vorm van handel en investeringen gaat gewoon door", zegt Zumpolle, verwijzend naar een motie om Nederlandse subsidies voor handel met Cuba stop te zetten, die in december door het CDA en de VVD werd geblokkeerd.

Intussen laten Cubaanse functionarissen zich vrijwel niet meer zien op Europese ambassades, waar dissidenten welkom zijn om hun krantjes te komen kopiëren, hun elektronische post op te halen en, inmiddels, een vorkje mee te prikken op de nationale feestdagen. Castro ligt niet wakker van de boze buitenwereld. Zijn werkelijke angst is niet de internationale kritiek maar de interne oppositie. Kort na de arrestatiegolf werden drie kapers van een veerboot die naar Miami wilden vluchten gefusilleerd, zodat iedereen weer duidelijk was wie in Cuba regeert. Nieuw verworven vrijheden worden de kop in gedrukt. Deze maand nog worden nieuwe maatregelen genomen om het gebruik van internet te beperken. Duizenden Cubanen die erin waren geslaagd via hun eigen telefoonlijntje thuis verbinding te maken met het web, krijgen daarmee te maken.

De oppositie zelf heeft zich door de arrestaties niet laten intimideren. Oswaldo Payá, een van de bekendste dissidenten die al jaren bezig is met een voorstel om een referendum te houden in Cuba voor meer democratie, ging gewoon door met zijn actie. Ruim de helft van de arrestanten in maart waren vrijwilligers die Payá hielpen met het verzamelen van handtekeningen voor wat bekend staat als het Varela Project. Eén van hen kreeg 28 jaar cel. "Het feit dat het Varela Project zo zwaar werd getroffen toont hoe bedreigend het regime het idee van een referendum vindt", zegt Zumpolle. Het effect was averechts. "Na de arrestaties zijn alleen nog maar meer handtekeningen opgehaald. Dat is een teken dat er in Cuba iets in beweging is." Payá, die zelf wonderlijk genoeg niet werd opgepakt, presenteerde in oktober 17.000 nieuwe handtekeningen aan het Cubaanse congres. Vorige week liet hij aan de Franse pers weten te vrezen voor zijn leven.

"Zolang Fidel aan de macht is, rekent niemand meer op grote veranderingen", zegt Kees van Kortenhof van de Stichting Glasnost in Cuba. Met name door de slechte economische situatie lijkt het geloof in de revolutie te zijn verdwenen. De dollars die Cubaanse ballingen naar huis sturen is Cuba's belangrijkste komstenbron geworden. Wie nog niet weg is, staat in de rij bij de Amerikaanse vertegenwoordiging in Havana in de hoop een van de 20.000 gelukkigen te zijn die elk jaar mogen emigreren naar Amerika. Wekelijks wordt de Amerikaanse kustwacht opgeschrikt door bootvluchtelingen die de meest bizarre manieren vinden om de oversteek van Cuba naar Florida te wagen.

Begin februari arriveerde een tot boot omgebouwde Buick uit 1959, die met dichtgelaste deuren en aangedreven door zijn eigen motor tot enkele kilometers voor de kust kwam. Het voormalig statussymbool van de Amerikaanse welvaart, verworden tot icoon van de Cubaanse revolutie, was omgebouwd tot een wanhoopsvaartuig waarmee elf Cubaanse vluchtelingen probeerden terug te keren naar de vrijheid. "Zelfs in de partij top zit iedereen te wachten op Fidels dood, al is de vraag hoe nabij die is", zegt Van Kortenhof. "Het ene corruptieschandaal na het andere komt aan het licht van hoge functionarissen die zich nog snel proberen te verrijken voordat het doek valt. Dat collectieve idee samen voor Cuba te staan zie je nergens meer."

Als er al protest is, dan is het in stilte. "Sommige mensen wagen het speldjes op hun jas te prikken van de Cubaanse vlag met het nummer 75 erop, verwijzend naar de 75 arrestanten in maart", zegt de medewerkster van een Nederlandse ontwikkelingsorganisatie die onlangs op Cuba uitvoerig met dissidenten sprak. In verband met toekomstige toegang tot Cuba wil ze niet met haar naam genoemd worden. "Het is moeilijk vast te stellen of er in Cuba iets aan het veranderen is. Wel heerst er grote honger naar informatie en literatuur over politiek en alles wat met politieke overgang te maken heeft. Uitgevers van dissidente publicaties melden een sterke toename van de vraag." Minstens zo opmerkelijk zijn de bijeenkomsten van de vrouwen en moeders van gevangen dissidenten. Wekelijks komen ze in een kerk in Havana bij elkaar tijdens de zondagsmis, de enige 'samenscholing' die in Cuba is toegestaan. Een aantal van hen loopt vervolgens een blokje rond de kerk in een stil protest tegen de gevangenschap van zonen en echtgenoten.

Een jaar na de arrestaties zou de situatie van de 75 gevangenen erbarmelijk zijn. Christine Chanet, de speciale VN-gezant voor de mensenrechten in Cuba, trok in februari aan de bel wegens de "alarmerende omstandigheden" in de cellen. De dissidenten worden vele honderden kilometers verwijderd van hun familie gevangen gehouden en mogen maar eens per maand of twee maanden bezoek ontvangen. Velen kampen met vitaminegebrek en gezondheidsklachten. Chanet, die ook harde kritiek had op het Amerikaanse handelsembargo tegen Cuba, moest werken met secundaire bronnen omdat de Cubaanse regering haar de toegang tot Cuba ontzegt. Familieleden bevestigen haar conclusies. Ondanks de beperkte hoeveelheid aan voedsel die de familie per bezoek mag meenemen zouden sommige gevangenen tientallen kilo's aan gewicht zijn kwijt geraakt. Post mag sinds enige tijd mee naar binnen, zij het na strenge controle. Ook boeken zijn welkom, zolang ze maar in Cuba gepubliceerd zijn. Dus geen Mario Vargas Llosa, geen Vaclav Havel. Wel García Márquez. Maar zeker geen George Orwell.